Antoni Chruściel ps. Monter (1896-1960)

Antoni Chruściel „Monter”

Generał brygady Wojska Polskiego, komendant ZWZ Okręgu Warszawa-Miasto.

Urodził się 16.06.1895 r. we wsi Gniewczyna Łańcucka koło Przeworska. Był synem Andrzeja, rolnika, wójta gminy Gniewczyca, i Katarzyny Słysz. W wieku 14 lat wstąpił do polskiej drużyny skautowej w Jarosławiu.

W 1914 r. ukończył z wyróżnieniem gimnazjum w Jarosławiu i wraz z całą drużyną skautową im. Dyonizego Czachowskiego wstąpił do Legionu Wschodniego. W związku z kryzysem przysięgowym pod koniec września 1914 został wcielony do wojska austriackiego i skierowano go do szkoły podoficerskiej. Po jej ukończeniu, w latach 1915-1918, był kolejno: dowódcą plutonu, instruktorem szkoły i dowódcą kompanii w 90 Pułku Piechoty z Jarosławia. Zasługą Chruściela był powrót tego pułku do Jarosławia (w listopadzie 1918 r.), jako jedynej w armii austriackiej jednostki, która z bronią i sprzętem wojskowym wróciła do garnizonu.

Od grudnia 1918 r. należał do Wojska Polskiego. Przebywał na różnych szczeblach dowódczych – najpierw w 14 Pułku Piechoty we Włocławku, a od października 1922 był dowódcą 3, a następnie 6 kompanii w 42 Pułku Piechoty w Białymstoku. Jednocześnie studiował prawo na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. W październiku 1923 przeniesiony został do Korpusu Kadetów nr 1 im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, gdzie objął w latach 1923-1925 dowództwo kompanii. W maju 1927 r. mianowany został dowódcą II batalionu 6 Pułku Strzelców Podhalańskich w Stryju. W latach 1929-1931 był słuchaczem Kursu Normalnego Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie. Z dniem 1 września 1931, po ukończeniu szkoły i uzyskaniu dyplomu naukowego oficera dyplomowanego, przeniesiony został do Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie na stanowisko wykładowcy. W październiku 1934 powrócił do Wyższej Szkoły Wojennej, jako wykładowca taktyki. W styczniu 1937 rozpoczął staż, jako zastępca dowódcy 40 Pułku Piechoty „Dzieci Lwowskich”.

12 lipca 1924 r. zawarł związek małżeński z Walerią Strońską. Z tego związku urodziły się córki: Kazimiera Wanda (ur. 24.04.1925r.) i Jadwiga Zofia (ur. 25.06.1928 r.).

W czasie wojny obronnej był dowódcą 82 Syberyjskiego Pułku Strzelców im. Tadeusza Kościuszki. Brał udział m.in. w obronie Twierdzy Modlin, wszedł do Grupy Operacyjnej „Piotrków” w ramach Armii „Łódź”.  Po jej kapitulacji został osadzony w obozie jenieckim w Działdowie, pod koniec października 1939 r. zwolniono go. W czasie okupacji niemieckiej mieszkał m.in. przy ul. Grochowskiej, Spacerowej, Belwederskiej, Polnej i Grzybowskiej, używając fałszywych nazwisk (Kaliński, Rzeczyca czy Andrzej Smalawski). Posługiwał się kolejno pseudonimami: Adam, Ryż, Dozorca, Monter, Sokół, Konar, Madej, Nurt, Cięciwa, X, ponownie Adam, Monter i Nurt.

Od kwietnia 1940 r. Antoni Chruściel działał w szeregach Związku Walki Zbrojnej Okręgu Warszawskiego, gdzie był szefem Wydziału III (taktyczno-wyszkoleniowego). Od października pełnił obowiązki szefa Sztabu i zastępcy komendanta Okręgu Warszawa-Miasto, od maja 1941 r. został komendantem tego okręgu (na tym stanowisku pozostał do wybuchu Powstania Warszawskiego).

Jak wspomina gen. Bór-Komorowski, to właśnie płk Chruściel na polecenie gen. Grota-Roweckiego pod koniec 1942 r. nawiązał stałe kontakty z bojownikami żydowskimi z warszawskiego getta i prowadził z nimi rozmowy na temat udzielenia im pomocy przez AK. W efekcie tych rozmów AK przekazało do getta pewną ilość broni, amunicji i materiałów wybuchowych. W czasie powstania w getcie w 1943 r. zorganizowano z polecenia płk. Chruściela szereg natarć na oddziały niemieckie, by dać powstańcom możliwość ucieczki lub zajęcia lepszych pozycji.

31.07.1944 r. odbyła się odprawa na ul. Filtrowej 68, podczas której w obecności dowódcy AK, generała Bora-Komorowskiego, ustalono termin wybuchu powstania na 1 sierpnia o godzinie 17.00 (a nie, jak początkowo planowano, w nocy). Uzasadniono to m.in. tym, że w popołudniowym tłoku żołnierzom podziemia łatwiej będzie niepostrzeżenie dotrzeć na miejsca zbiórek.

W Powstaniu Warszawskim generał Chruściel był faktycznym dowódcą całości walczących sił. W toku walk powstańczych wykazał duże zdolności dowódcze, inicjatywę i bezgraniczne poświęcenie sprawie. Wszystkie jego posunięcia taktyczne i strategiczne były zawsze głęboko przemyślane i dawały nadzieję na powodzenie.

Od 20.09.1944 r. dowodził Warszawskim Korpusem AK, w którego skład wchodziły 3 dywizje: 8 Dywizja Piechoty im. R. Traugutta Żoliborz i Puszcza Kampinoska, 10 Dywizja Piechoty im. M. Rataja (Mokotów) i 28 Dywizja Piechoty im. S. Okrzei (Śródmieście).

W czasie trwania walk płk. Chruściel, rozkazem Naczelnego Wodza, został odznaczony Krzyżem Złotym Orderu Wojennego Virtuti Militari, a 14 września 1944 r. „za wybitne dowodzenie i przykład osobistego męstwa w walkach o Warszawę” otrzymał awans do stopnia generała brygady

Po kapitulacji powstania gen. Chruściel przebywał w obozie jenieckim Langwasser k. Norymbergii, natomiast od lutego 1945 r. w obozie Colditz k. Lipska. Został uwolniony przez armię amerykańską i wyjechał do Wielkiej Brytanii. Tam był zastępcą szefa Sztabu Głównego Polskich Sił Zbrojnych do Spraw Wojska. Był inspektorem Głównej Komisji Likwidacyjnej, a od marca 1947 członkiem Rady Naczelnej Koła Żołnierzy Armii Krajowej. Po demobilizacji pozostał w Londynie.

26 września 1946 r. Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej pozbawił Chruściela obywatelstwa polskiego i stopnia generała w związku z „przyjęciem bez zgody właściwych władz polskich, urzędu publicznego państwie obcym, a to podejmując się funkcji współorganizowania Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczeń, będącego formacją paramilitarną stanowiącą część armii brytyjskiej”.

Po wojnie współpracował z organizacją Wolność i Niezawisłość (był m.in. delegatem na Stany Zjednoczone).

W 1956 przeniósł się do Waszyngtonu, gdzie pracował jako tłumacz i radca prawny. Zmarł 30 listopada 1960 r. Został pochowany na cmentarzu Mount Oliver.

W 1970 r. z inicjatywy Polonii amerykańskiej jego szczątki przeniesione zostały do sanktuarium w Doylestown w Pensylwanii, nazywanego amerykańską Częstochową.

W 1971 roku Rada Ministrów PRL, na czele, której stał premier Jaroszewicz, uchyliła decyzję TRJN, ale uchwała w tej sprawie nie została opublikowana. W dniu 15 marca 1989 r. rząd PRL premiera Mieczysława Rakowskiego uchylił uchwałę pozbawiającą Chruściela obywatelstwa.

28 lipca 2004, w 60. rocznicę Powstania Warszawskiego, urny z prochami generała i jego małżonki, Walerii, zostały uroczyście sprowadzone do Polski i złożone w katedrze polowej Wojska Polskiego w Warszawie. 30 lipca na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach odbył się pogrzeb generała. Jego prochy zostały złożone w kwaterze żołnierzy Polski Walczącej

Oprac. Malwina Wrona, FN Lublin;

Źródła:

* Z. Mierzwiński, Generałowie II RP, Warszawa 1990, s. 59-64.

* http://www.info-pc.home.pl/whatfor/baza/biog_chrusciel.htm

* http://www.monter.przeworsk.com.pl/node/16

* http://archiwumcaw.wp.mil.pl/biuletyn/b27/b27_7.pdf