Walerian Czuma (1890-1962)

Urodził się 24 grudnia 1890 roku w Niepołomicach. Ukończył szkołę powszechną w Kętach oraz gimnazjum w Wadowicach, gdzie w 1911 r. zdał maturę. W czasie studiów na wiedeńskiej Akademii Rolniczej włączył się w działalność niepodległościową w Polskich Drużynach Strzeleckich. Po wybuchu I Wojny Światowej przybył na czele Związku Strzeleckiego z Wiednia do Bochni, gdzie wstąpił do Legionów Polskich. Został przydzielony do 2 Pułku Piechoty, gdzie był dowódcą plutonu, a następnie kompanii i batalionu. Brał udział we wszystkich walkach II Brygady Legionów. 5.07.1915 r. podczas bitwy pod Kostiuchnówką został ciężko ranny. Pomimo półtorarocznego leczenia odczuwał rany do końca życia.

Generał Józef Haller wyznaczył go do organizowania oddziałów polskich w Rosji. Na początku sierpnia 1918 r. Walerian Czuma dotarł do Ufy i objął dowództwo wojsk we wschodniej Rosji i na Syberii. Po kapitulacji 5 Dywizji w rejonie Krasnojarska w styczniu 1920 r. Czuma przebywał w sowieckich więzieniach, gdzie przetrzymywany był do stycznia 1922 r. Do Polski wrócił na drodze wymiany za bolszewickich komisarzy.

Po powrocie do Ojczyzny Walerian Czuma ukończył kurs wyższych dowódców w Rembertowie oraz kurs Wyższych Studiów Wojskowych w Warszawie. W dwudziestoleciu międzywojennym piastował różne stanowiska. Był m.in. dowódcą 19 Dywizji Piechoty i komendantem Obszaru Warownego Wilno. Na początku 1928 roku objął dowództwo w 5 Dywizji Piechoty, a od 1938 roku był Komendantem Głównym Straży Granicznej.

Decyzją Ministra Spraw Wojskowych od 3.09.1939 r. został dowódcą obrony Warszawy. W czasie trwającej do 27 września obrony stolicy generał Czuma wielokrotnie wykazywał się umiejętnościami dowódczymi, ogromnym męstwem oraz talentami organizacyjnymi. Liczne relacje potwierdzają bezpośredni udział generała w walkach na pierwszej linii, a nawet kierowanie ogniem artyleryjskim, w dodatku pod silnym ostrzałem wroga. Ostatnia akcja bojowa (odparcie nieprzyjacielskiego szturmu w rejonie ulicy Belwederskiej), w której dowódca uczestniczył osobiście, miała miejsce 27 września nad ranem, a więc w ostatnim dniu walk. Miał dobre przygotowanie teoretyczne jako oficer liniowy i doświadczenie bojowe z okresu legionowego oraz z czasów walk oddziałów polskich w Rosji. Do planowania obrony Warszawy nie był jednak przygotowany. Zajmując się kierowaniem Strażą Graniczną, nie miał rozeznania w problemach garnizonu warszawskiego. Nie dysponował aparatem dowodzenia i łączności, pozwalającym na sprawne pokierowanie akcją. Dowódca Okręgu Korpusu nr 1, gen. Mieczysław Trojanowski, którego sztab mieścił się w Warszawie, miał takie środki, ale opuszczając miasto, zabrał je ze sobą. Gen. Czuma zaczynał prawie od zera. Jednak nie załamał rąk, a przystąpił energicznie do działania. Zorganizował sztab Dowództwa Obrony Warszawy, opierając się głównie na oficerach Straży Granicznej. Wysłał rozpoznanie na dalekie podejścia do stolicy. Przystąpił do pozyskania żołnierzy mogących odeprzeć atak. Rozpoczął mobilizację nowych jednostek. Te przedsięwzięcia były wykonywane w skrajnie niesprzyjających warunkach.

Na wiadomość o załamaniu się polskiej obrony nad Narwią i Bugiem przystąpił także do umacniania przedmieść wschodniej części miasta – Pragi. Skupił wokół siebie przebywających w Warszawie oficerów bez przydziałów służbowych i wykorzystał ich do prowadzenia prac defensywnych. Zorganizował od podstaw system dowodzenia obroną miasta. Z powodu braku wojskowych środków łączności wykorzystał węzeł miejski. Teren akcji podzielił na 2 odcinki: zachodni (z płk. Marianem Porwitem na czele) i wschodni, którym początkowo dowodził zastępca Czumy, płk Julian Janowski. Dzięki kilku oficerom ze sztabu Okręgu Korpusu nr 1, którzy pozostali w mieście, zorganizował zaopatrzenie w amunicję i żywność. Nakazał sformowanie nowych jednostek artylerii, wykorzystując sprzęt odnaleziony w warszawskich magazynach. Dla utrzymania porządku w mieście kazał odtworzyć żandarmerię. Od 9 września działania defensywne zostały formalnie podporządkowane gen. Juliuszowi Rómmlowi, dowódcy Armii „Warszawa”. Współpraca między generałami nie układała się najlepiej. Przykładowo wiele rozkazów DOW było dublowanych przez szefa Armii, co wywołało zamęt w systemie dowodzenia. Do najpoważniejszego rozdźwięku między dowódcami doszło na tle koncepcji udzielenia wsparcia przebijającym się do Warszawy (po klęsce nad Bzurą) jednostkom z rozbitych Armii „Poznań” i „Pomorze”. Generał Czuma, po uzyskaniu od oficera łącznikowego szczegółowych wiadomości o odwrocie znad Bzury i zaciętych walkach w Puszczy Kampinoskiej, podjął przygotowania do odsieczy na przedpolu stolicy. Opowiadał się za utworzeniem przyczółka sięgającego od Młocin przez Palmiry do Modlina, a następnie za uderzeniem w kierunku miejscowości Błonie i Pruszków. Zaplanowana na 17 września akcja została jednak odwołana przez Rómmla. Decyzja ta spowodowała dodatkowe straty wśród walczących na przedpolu Warszawy wykrwawionych oddziałów WP. Gen. Czuma nadal jednak pozostawał dowódcą obrony stolicy przed zbliżającymi się wojskami niemieckimi. W rozkazie do swoich żołnierzy Walerian Czuma napisał:

 „Wódz Naczelny powierzył nam obronę stolicy. Żąda on, by o mury Warszawy rozbił się napór wroga. Objęliśmy pozycję, z której nie ma zejścia”.

Po kapitulacji stolicy Walerian Czuma dostał się wraz z innymi generałami do niewoli niemieckiej. Przebywał w oflagach: VIIA Murnau, VIIIE Johannisbrunn, VIB Dossel. Ciężko chorował na szkorbut. Przy wzroście 180 cm ważył zaledwie 49 kg. Został wyzwolony przez oddziały amerykańskie w kwietniu 1945 roku. Po wojnie przebywał w Nicei, gdzie leczył się z ran wojennych, a następnie osiedlił się w Anglii, tam gospodarował na 3-akrowej działce należącej do spółdzielni rolniczej w Lark. W 1961 r. ciężko zachorował (wylew krwi do mózgu) i po trzynastomiesięcznym leczeniu w polskim szpitalu w Penley 7 kwietnia 1962 r. zmarł. Pochowany na cmentarzu w Wrexham w Walii. W czerwcu 2004 r., na prośbę rodziny, do Polski sprowadzona została urna z prochami generała. Po uroczystej mszy świętej w Katedrze Polowej Wojska Polskiego pochowano go na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Generał Czuma odznaczony został m.in. Orderem Virtuti Militari IV i V klasy, orderem Polonia Resituta III i IV klasy, Krzyżem Niepodległości z Mieczami oraz czterokrotnie Krzyżem Walecznych. W powstałych w czasach PRL opracowaniach poświęconych obronie Warszawy w 1939 nierzadko lekceważono dokonania generała, eksponując przy tym osobę dowódcy Armii „Warszawa”. Jednym z powodów takiego stanu było to, że generał Rómmel po zakończeniu wojny wrócił do kraju (służył w LWP, później działał w organizacjach kombatanckich), natomiast Czuma pozostał na emigracji. Poza tym biografia generała „obciążona” była niewygodnymi dla władzy ludowej faktami, jak na przykład służba u boku admirała Kołczaka i walka z Rosją Radziecką.

Oprac. Malwina Wrona i Weronika Szymańska; FN Lublin;

Bibliografia:

1/ Enc.Wojsk. II; K r y s k a-K a r s k i, Ż u r a k o w s k i, Generałowie; Ł o z a, Czy wiesz, kto to jest?; CAW, Akta personalne, C-2857
2/ K. Kołos, Generał brygady Walerian Czuma, [w:] Z dziejów polskich formacji granicznych, pod red. Bogusława Polaka.
3/ T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, Generałowie Polski Niepodległej, Warszawa 1991.
4/ T. Snieciński, Nadanie Granicznej Placówce Kontrolnej SG Warszawa-Okęcie imienia gen. bryg. Waleriana Czumy.
5/ L. Grochowski, Ostatni komendant Straży Granicznej II RP gen. bryg. Walerian Czuma.
6/ H. Stańczyk, Warszawa we wrześniu 1939 roku, Warszawa 2004.
7/ Z. Mierzwiński, Generałowie II Rzeczpospolitej, Warszawa 1990.
8/ P. P. Wieczorkiewicz, Kampania 1939 roku, Warszawa 2001.

9/ W. K. Cygan, Oficerowie Legionów Polskich1914-1817. Słownik biograficzny t. I, Warszawa 2005.

10/ R. Rybka, K. Stepan, Rocznik oficerski 1939, Kraków 2006.

11/ T. Jurga, Obrona polski 1939, Warszawa 1990.

http://www.1939.pl/biografie/polacy/czuma-walerian/index.html

http://www.dowodcy1939.wp.mil.pl/czuma.html

http://www.czuma.pl/public/

http://dzieje.pl/aktualnosci/50-lat-temu-zmarl-gen-walerian-czuma-dowodca-obrony-warszawy-w-1939-r