Józef Czapski, major WP, (1896 – 1993)

Urodził się 3 kwietnia 1896 r. w Pradze. We wrześniu 1917 r. wstąpił do 1 Pułku Ułanów Krechowieckich w Mińsku. Wkrótce jednak przerwał studia, aby na polecenie władz wojskowych udać się do Rosji, gdzie miał odszukać oficerów swojego pułku, którzy zaginęli bez wieści. Podczas tego pobytu zawarł bliską znajomość z Dymitrem Mereżkowskim. Ten kontakt z rosyjskim myślicielem sprawił, że niedoszły malarz zrezygnował z pacyfistycznych ideałów i wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej 1919-1921, za co został odznaczony Orderem Virtuti Militari. Po zakończeniu wojny ponownie podjął studia artystyczne, tym razem już w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Jego nauczycielami byli m.in. Wojciech Weiss i Józef Pankiewicz. W roku 1924 pod patronatem Pankiewicza, wraz z grupą jego uczniów (m.in. Janem Cybisem, Arturem Nachtem-Samborskim, Piotrem Potworowskim), Czapski wyjechał do Paryża. Działał w grupie artystów znanych pod nazwą Komitet Paryski. W 1931 roku Czapski wrócił do Polski. Związał się z Warszawą. Brał udział w życiu artystycznym: wystawiał razem z kapistami i coraz aktywniej uczestniczył w dyskusjach na temat sztuki. Z tego właśnie okresu pochodzą jego pierwsze publikowane szkice, zamieszczane m.in. na łamach Głosu Plastyków. Wówczas wydał też monografię twórczości Pankiewicza (1937). Na samym początku II wojny światowej został zmobilizowany. Wkrótce potem znalazł się w niewoli sowieckiej, internowany w Starobielsku, Pawliszczewie-Borze i Griazowcu pod Wołogdą. Zwolniony w 1941 r. na mocy układu Sikorski-Majski. Wstąpił do tworzonej w Tockoje Armii Polskiej w ZSRS gen. Andersa. Otrzymał ponownie misję wojskową: polecono mu zbadanie losów polskich oficerów, którzy, jak się okazało w kwietniu 1943 r., stali się ofiarami zbrodni katyńskiej. Następnie szef armijnego Wydziału Propagandy i Informacji, odpowiedzialny za sprawy kulturalno-oświatowe. Współredagował pierwsze numery Orła Białego. Z Armią Andersa przemierzył szlak bojowy przez Bliski Wschód do Włoch, gdzie brał udział w Kampanii Włoskiej. Uczestniczył, jako delegat Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Emigracji, w międzynarodowej komisji badającej zbrodnię katyńską. Wstrząsającą relację ze swoich poszukiwań zdał najpierw we Wspomnieniach starobielskich (1945), a następnie w książce Na nieludzkiej ziemi (1949). W 1946 r. osiadł we Francji, gdzie związany był ze środowiskiem Instytutu Literackiego. Wraz z Jerzym Giedroyciem i Gustawem Herlingiem-Grudzińskim współuczestniczył w jego zakładaniu. W ciągu następnych dziesięcioleci bywał komentatorem politycznym na łamach miesięcznika Kultura. Publikował tam stale eseje o sztuce i fragmenty sławnych dzienników, które prowadził od czasów wojny.

Mieszkając we Francji, Czapski należał do środowiska osiadłych tam polskich emigrantów wojennych. Współpracował z różnymi pismami, m.in. londyńskimi Wiadomościami oraz francuskimi Prévues. Aktywność publicystyczna wzmocniła jego wysoką pozycję autorytetu moralnego, za który uznany został zarówno przez czytelników na emigracji, jak i w kraju. Po 1945 roku Czapski był aktywny na dwóch obszarach – zajmował się równolegle malarstwem i pisarstwem (jego eseje były przede wszystkim poświęcone sztuce, ale nie wyłącznie  z wnikliwością komentował też utwory literackie, w tym arcydzieło Marcela Prousta i prace Stanisława Brzozowskiego). Dorobek malarski Czapskiego, niezbyt dobrze poznany na skutek rozproszenia prac, jest różnorodny i niekonsekwentny artystycznie. W Polsce jego twórczość była praktycznie niedostępna – po przełomie Października ‘56, w 1957 r. odbyły się wystawy w Muzeum Narodowym w Poznaniu i Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, ale zorganizowanie kolejnej było możliwe dopiero w 1986 r. w Muzeum Archidiecezjalnym w Warszawie. Jego twórczość malarska i pisarska została upowszechniona w Polsce dopiero po 1989 r. Zmarł 12 stycznia 1993 r. we Francji. Pochowany na cmentarzu w sąsiadującej z Maisons-Laffitte miejscowości Le Mesnil-le-Roi.

Oprac. Dominika Słomka , FN Lublin

Źródło:

1. A. Wiatr, Józef Czapski. Sylwetka twórcy, [dostęp on-line: 15.02.2014] http://culture.pl/pl/tworca/jozef-czapski

2. M. Kitowska-Łysiak, Józef Czapski. Sztuki wizualne, [dostęp on-line: 15.02.2014] http://culture.pl/pl/tworca/jozef-czapski

3. Józef Czapski, [dostęp on-line: 15.02.2014] http://pl.wikipedia.org/wiki/J%C3%B3zef_Czapski