Jerzy Giedroyć (1906-2000)

Urodził się 27 lipca 1906 roku w Mińsku Litewskim. Był potomkiem litewskiej rodziny książęcej herbu Hippocentaurus, która zrzekła się tytułu szlacheckiego jeszcze w XIX w. Jego rodzice to Ignacy Giedroyć i Franciszka Starzycka. Dzieciństwo spędził w Rosji (Mińsk, Moskwa, Petersburg). Rodzina Giedroyciów tuż przed Rewolucją Październikową, w 1919 roku, przeniosła się do Warszawy, gdzie przyszły redaktor ukończył Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego. Studiował prawo (w latach 1924-1929) i historię (1930-1931) na Uniwersytecie Warszawskim. W czasie studiów działał aktywnie, był m.in. prezesem „Korporacji Patria” i „Koła Międzykorporacyjnego” oraz członkiem organizacji akademickiej „Myśl Mocarstwowa”, a także pracownikiem działu zagranicznego Naczelnego Komitetu Akademickiego Polskiego Związku Młodzieży Akademickiej. Udzielał się również w redakcji „Dnia Akademickiego”, będącego dodatkiem do „Dnia Polskiego”. Przekształcił to pismo w dwutygodnik „Bunt Młodych”, a później w tygodnik „Polityka”. Od 1929 do 1935 pracował w Ministerstwie Rolnictwa, jako referent prasowy i parlamentarny, a od 1935 – w Ministerstwie Przemysłu i Handlu, jako naczelnik wydziału prezydialnego. Do jego środowiska intelektualnego w tym czasie należeli m.in.: bracia Bocheńscy (Adolf, Aleksander i Innocenty), Ksawery i Mieczysław Pruszyńscy, Stefan Kisielewski, Czesław Miłosz, Czesław Straszewicz, Kazimierz Studentowicz, Stanisław Swianiewicz, Krzysztof Wraga.

            Po wybuchu II Wojny Światowej Jerzy Giedroyć, jako pracownik ministerstwa, został ewakuowany do Rumunii. Tam najpierw był zastępcą swojego byłego przełożonego w Ministerstwie Rolnictwa, Rogera Raczyńskiego, a następnie kierownikiem wydziału polskiego przy poselstwie chilijskim w Bukareszcie i współpracownikiem poselstwa angielskiego zajmującym się sprawami polskimi w Rumunii. W marcu 1941 został ewakuowany do Stambułu, tam zgłosił się do służby wojskowej. Wyjechał do Palestyny, wstąpił do Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich. Walczył w kampanii libijskiej, wziął udział w bitwie o Tobruk. W latach 1943-1944 był kierownikiem Wydziału Czasopism i Wydawnictw Ciągłych Biura Propagandy Drugiego Korpusu Polskiego. Później pracował w Centrum Wyszkolenia Broni Pancernej w Gallipoli (Włochy). Następnie pełnił funkcję dyrektora Departamentu Europejskiego Ministerstwa Informacji Rządu RP w Londynie (1945). W czasie pobytu na Bliskim Wschodzie i we Włoszech Giedroyć poznał ludzi, którzy stali się jego najbliższymi współpracownikami po wojnie, m.in. Józefa Czapskiego, Juliusza Mieroszewskiego, Zofię i Zygmunta Hertzów oraz Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.

            W 1946 założył, dzięki pomocy władz 2 Korpusu Polskiego, wydawnictwo dla zdemobilizowanych żołnierzy – Instytut Literacki w Rzymie. Kierownikiem mianował Giedroyćia sam generał Anders. Rozpoczęto wydawanie miesięcznika „Kultura” (1947-2000). W październiku 1947 r. Giedroyć przeniósł wydawnictwo do Maisons-Laffitte pod Paryżem. Po spłaceniu zobowiązań wobec Drugiego Korpusu Instytut zaczął funkcjonować jako całkowicie niezależna instytucja. Wkrótce „Kultura” miała się stać najważniejszym czasopismem powojennej emigracji polskiej oraz ośrodkiem skupiającym najwybitniejszych polskich publicystów i pisarzy emigracyjnych, współpracowali z nią m.in.: Andrzej Bobkowski, Witold Gombrowicz, Konstanty A. Jeleński, Czesław Miłosz, Jerzy Stempowski oraz właśnie Czapski, Mieroszewski i Herling-Grudziński. Zapoczątkowano też serię wydawniczą „Biblioteka Kultury” (od 1953) oraz czasopismo „Zeszyty Historyczne” (od 1962). Łącznie ukazało się 637 numerów „Kultury” i 511 tomów Biblioteki „Kultury” (w tym 132 numery „Zeszytów Historycznych”). Giedroyć był także członkiem kolegium redakcyjnego pisma rosyjskich dysydentów „Kontynent” oraz rady redakcyjnej ukraińskiego kwartalnika „Widnowa”. Zainicjował utworzenie funkcjonującego w latach 1982-2000 Funduszu Pomocy Niezależnej Literaturze i Nauce Polskiej. Współautor „Autobiografii na cztery ręce” oraz wielu opublikowanych tomów korespondencji z autorami „Kultury”.

            Doktor honoris causa wielu uniwersytetów, nie tylko w Polsce, oraz honorowy członek Polskiego Towarzystwa Historycznego. Laureat: nagrody Polskiego PEN Clubu, nagrody im. Św. Brata Alberta,nagrody „Polityki” i nagrody „Złotego Berła” Fundacji Kultur Polskiej.

            Odznaczenia: Legia Honorowa, Krzyż Oficerski Korony Rumuńskiej, Krzyż Kawalerski Korony Belgijskiej, estoński Order Białej Gwiazdy. Odmówił przyjęcia Orderu Orła Białego.  Odznaczony także francuskim Krzyżem Ofierskim Legii Honorowej. Otrzymał honorowe obywatelstwo Litwy oraz Order Giedymina.

            Zmarł 14 września 2000 roku w Maisons-Laffitte. Po śmierci Giedroycia, zgodnie z jego życzeniem, „Kultura” przestała wychodzić. Ostatni numer ukazał się w październiku 2000 roku. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ogłosił rok 2006, w którym przypadła rocznica setnych urodzin założyciela „Kultury”, Rokiem Jerzego Giedroycia.

Oprac. Katarzyna Maciąg i Milena Dziadosz, FN Lublin;

Źródła:

Jerzy Giedroyć. Książę Emigrantów, pod red. A. Mitkowskiej, Lublin 2007

Jerzy Giedroyć (Jerzy Giedroyć), [dostęp on-line: 1.07.2014 r.] http://culture.pl/pl/tworca/jerzy-Giedroyć-jerzy-Giedroyć

Jerzy Giedroyć i paryska „Kultura”, [dostęp on-line: 1.07.2014 r.] http://www.gombrowicz.net/Jerzy-Giedroyć-i-paryska-Kultura.html