Józef Haller von Hallenburg (1873-1960)

 Urodził się 13 sierpnia 1873 roku w Jurczycach koło Krakowa (gmina Skawina), w rodzinie ziemiańskiej. Był trzecim z kolei dzieckiem Henryka Hallera von Hallenburga i Olgi z Tretterów. Miał też dwie młodsze siostry. Cała rodzina należała do Sodalicji Mariańskiej oraz do Trzeciego Zakonu Świeckiego Franciszkańskiego (tercjarzy). Jego ojciec brał udział w powstaniu styczniowym, a dziadek ze strony matki był kapitanem Wojska Polskiego w powstaniu listopadowym i kawalerem Orderu Virtuti Militari.

W 1882 roku rodzina Hallerów przeniosła się do Lwowa. Tam Józef uczęszczał do niemieckiej szkoły powszechnej. Następnie uczył się w niższej szkole realnej w Koszycach na Węgrzech. W 1890 roku wstąpił do wyższej szkoły realnej (korpusu kadetów) w Hranicach. Później studiował na wydziale artylerii w Akademii Wojskowo-Technicznej w Mödling. 18 sierpnia 1895 roku został mianowany podporucznikiem i przydzielony do 11 Pułku Artylerii we Lwowie, gdzie służył do 1910 roku.

W 1903 roku poślubił Aleksandrę Salę, w 1905 urodził się jego syn Eryk.

W 1910 roku wystąpił ze służby w armii austro-węgierskiej, gdyż, osiągnąwszy stopień kapitana, uznał, że w artylerii austriackiej niczego więcej już się nie nauczy. Wydzierżawił majątek Wysocko pod Brodami i poświęcił się pracy społecznej. Działał aktywnie w ruchu spółdzielczym, był inspektorem w Towarzystwie Kółek Rolniczych, związał się też z Ruchem Skautowym i Towarzystwem Gimnastycznym „Sokół”. Zajmował się zakładaniem drużyn „Sokoła”, organizował też tajne kursy żołnierskie, podoficerskie i oficerskie dla młodzieży polskiej. Jest współautorem oznak i terminów harcerskich, spośród których wiele obowiązuje do dzisiaj, wniósł m.in. wkład w stworzenie Krzyża Harcerskiego.

Po wybuchu I wojny światowej został na krótko zmobilizowany do armii austriackiej. Następnie przeniesiony do powstającego we Lwowie, przez mobilizację drużyn sokolich, bartoszowych i strzeleckich, Legionu Wschodniego, stał się jednym z jego organizatorów. Pełnił funkcję dowódcy 3 Pułku Piechoty Legionów Polskich. W lipcu 1916 roku został dowodził całą 2 Brygadą Legionów Polskich, 15 lutego 1918 roku przebił się przez front austriacko-rosyjski pod Rarańczą i połączył się z polskimi formacjami w Rosji. Następnie kierował 5 Dywizją Strzelców, a wkrótce całym 2 Korpusem. Podległe Hallerowi wojsko zostało rozbite w bitwie kaniowskiej. Wówczas dowódca przeniósł się do Kijowa i do Moskwy, gdzie stanął na czele Polskiej Komisji Wojskowej. W 1918 roku przedostał się do Francji. Tam, na polecenie Komitetu Narodowego, organizował armię polską (tzw. błękitną). W 1919 roku przybył do Polski na czele 100-tysięcznej armii, która weszła w skład wojska odrodzonej Rzeczypospolitej. Armia Hallera wkrótce została wysłana na front polsko-ukraiński, gdzie w zwycięskim marszu dotarła aż nad rzekę Zbrucz. Od czerwca 1919 roku Haller dowodził Frontem Południowo-Zachodnim, a od października – Frontem Pomorskim mającym za zadanie pokojowe przejęcie otrzymanego przez Polskę w Traktacie Wersalskim Pomorza. Akcję tę przeprowadzono w styczniu i lutym 1920 roku. 10 lutego 1920 roku w Pucku odbyły się symboliczne zaślubiny Polski z Bałtykiem, w których generał Haller wziął udział. W latach 1920-1924 był przewodniczącym Tymczasowej Kapituły Orderu Virtuti Militari.

Uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej. Pełnił funkcje członka Rady Ochrony Państwa oraz Generalnego Inspektora Armii Ochotniczej. Początkowo był dowódcą Frontu Północno-Wschodniego, a następnie Frontu Północnego, którym kierował do września 1920 roku. Później pełnił m.in. funkcje przewodniczącego Najwyższej Komisji Opiniującej, członka Ścisłej Rady Wojennej, Generalnego Inspektora Artylerii.

W latach 1922-1927 był przedstawicielem Chrześcijańskiej Demokracji w Sejmie. W czasie przewrotu majowego stanął po stronie rządu. W gwałtowny sposób atakował Piłsudskiego. Podsycał wrogie nastroje przeciwko prezydentowi Narutowiczowi. Po zamachu majowym zwolniono go ze służby wojskowej i przeniesiono w stan spoczynku. Wtedy wraz z żoną Aleksandrą i synem Erykiem przeniósł się na Pomorze i osiedlił w majątku Gorzuchowo koło Chełmna. W 1933 roku odbył podróż do Stanów Zjednoczonych z misją udzielenia pomocy weteranom i inwalidom „Błękitnej Armii”.

W latach 1936-1939 był przewodniczącym Rady Naczelnej Stronnictwa Pracy. Od 1935 wraz z gen. Władysławem Sikorskim, Ignacym Janem Paderewskim i Wincentym Witosem współtworzyli antysanacyjny Front Morges.

Po wybuchu II wojny światowej prosił o przydział wojskowy, ale nie otrzymał odpowiedzi ze sztabu. Został internowany przez władze rumuńskie. Przez Rumunię przedostał się do Francji. Oddał się do dyspozycji gen. Władysława Sikorskiego, który właśnie formował swój rząd. Przewodniczył „Komisji dla rejestracji faktów i zbierania dokumentów” powołanej w celu zbadania przyczyn klęski Kampanii Wrześniowej. Wszedł w skład rządu, jako minister bez teki. Na przełomie 1939 i 1940 roku znów pojechał do Ameryki. Miał za zadanie zachęcanie Polonii do wstępowania do tworzącej się we Francji polskiej armii. Wygłosił tam ok. 200 przemówień, w tym 60 w języku angielskim. Zebrał 50 tys. dolarów, które przekazał PCK. Od tej wizyty amerykańska Polonia, dotąd rozbita i załamana klęską, zaczęła się jednoczyć. Po upadku Francji generał Haller przez Hiszpanię i Portugalię przedostał się do Wielkiej Brytanii. Tam od 1940 do 1943 roku pełnił funkcję Ministra Oświaty w Polskim Rządzie na Uchodźstwie. Niezwykle sumiennie organizował polskie szkolnictwo. Po śmierci generała Sikorskiego nowym premierem został Stanisław Mikołajczyk. W tym rządzie niestety nie znalazło się już miejsce dla Hallera – być może dlatego że sprzeciwiał się on objęciu tak ważnej funkcji przez młodego polityka. Generał zaangażował się za to w działalność Stronnictwa Pracy. Wtedy, mimo możliwości, nie zdecydował się na powrót do kraju i udział w tworzeniu tam „rządu demokratycznego w Polsce”. Nie ufał nowym władzom.

Po zakończeniu wojny pozostał, więc na emigracji, osiedlił się w Londynie. Interesował się jednak zagadnieniami dotyczącymi Polski. Pełnił funkcje prezesa PCK i przewodniczącego Rady Towarzystwa Pomocy Polakom.

Zmarł 4 czerwca 1960 roku, w wieku 86 lat. Został pochowany na cmentarzu Gunnersbury. W kwietniu 1993 roku jego prochy powróciły do Polski i spoczęły w krypcie w kościele garnizonowym św. Agnieszki w Krakowie.

Oprac. Weronika Szymańska, FN Lublin

Źródła:

http://www.polskieradio.pl/39/156/Artykul/908382,Jozef-Haller-%E2%80%93-pierwszy-Wodz-Naczelny-Armii-Polskiej

http://portalwiedzy.onet.pl/37797,,,,haller_jozef,haslo.html

http://www.krucjata.org.pl/prasa,438.php

http://wiadomosci.onet.pl/kraj/140-lat-temu-urodzil-gen-jozef-haller-tworca-blekitnej-armii/r3hnj

http://www.fronda.pl/blogi/miroslaw-mrozewski/4-czerwca-odszedl-gen-jozef-haller-zostawil-nam-testament,33942.html