Wacław Iwaniuk (1912-2001)

Wacław Iwaniuk (1915-2001)

Urodził się 17 grudnia 1912 w Starym Chojnie, koło Siedliszcza, niedaleko Chełma Lubelskiego. Jego ojciec miał na imię Szczepan, matką była Józefa z Dyszewskich. Miał sześcioro rodzeństwa, był najmłodszy. Cała rodzina mieszkała w gospodarstwie rolnym.  Ukończył Szkołę Powszechną w Chojnie Starym. Uczęszczał do gimnazjum
w Siedliszczu, ukończył je w 1929 r. Następnie uczył się w Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Chełmie, gdzie uzyskał dyplom uprawniający go do nauczania w publicznych i prywatnych szkołach powszechnych.

W 1933 r. debiutował poetycko w czasopiśmie „Kuźnia Młodych” wierszem „Pieśń o chlebie”. Przed wojną zamieszczał swoje wiersze, a także prozę i teksty krytyczno-literackie również m.in. w „Kamenie”, „Okolicy Poetów”, „Zwierciadle”, „Kulturze”. Został powołany do Szkoły Podchorążych w Równem. Od września 1934 służył
w Dywizyjnym Kursie Podchorążych Rezerwy przy 44 Pułku Strzelców Kresowych.  W latach 1936-1939 studiował na wydziale prawno-ekonomicznym Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. Tam zbliżył się z Józefem Czechowiczem, pozostając pod silnym wrażeniem jego twórczości. Przed wojną opublikował dwie książki poetyckie: Pełnię czerwca (1936) i Dzień apokaliptyczny (1938).

Uzyskał stypendium z Funduszu Kultury Narodowej, dzięki któremu wyjechał na roczną praktykę konsularną do Argentyny. Tam zastała go wieść o wojnie. Wbrew zakazowi przełożonych postanowił wrócić. W grudniu 1939 przybył do Francji i tam wstąpił do formującego się, w Coëtquidan Wojska Polskiego. Walczył w Samodzielnej Brygadzie Strzelców Podhalańskich, brał udział w Kampanii Norweskiej, m.in. w Bitwie o Narvik. Po upadku Francji próbował przedostać się przez Hiszpanię do Wielkiej Brytanii. Został internowany. Przebywał w więzieniu
w Figueras, później spędził prawie 3 lata w obozie koncentracyjnym Miranda de Ebro. Został zwolniony dopiero
w 1943. Przez Gibraltar i Portugalię przerzucono go do Anglii. Otrzymał przydział do 1 Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka, pełnił funkcję obserwatora artylerii przeciwlotniczej. Z Dywizją wziął udział w lądowaniu
w Normandii, walczył w Bitwie pod Falaise. Przeszedł szlak bojowy przez Francję, Belgię, Holandię, aż do niemieckiego Wilhelmshaven.

Za odwagę został odznaczony Krzyżem Walecznych oraz medalami francuskimi i angielskimi.

Do 1946 roku przebywał w Niemczech, później wrócił do Anglii, a dwa lata później wyjechał do Kanady. Początkowo zamieszkał w Thorby, następnie przeniósł się do Ottawy, ostatecznie osiadł w Toronto. Pracował w rzeźni, jako sprzedawca dywanów, referent, a później – aż do 1975 r., gdy przeszedł na emeryturę – tłumacz przysięgły
w Ministerstwie Sprawiedliwości rządu prowincji Ontario.

W Toronto aktywnie uczestniczył w polskim życiu artystyczno-literackim. Wraz z grupą przyjaciół założył klub „Złota Jama”. Publikował m.in. w „Wiadomościach”, „Kontynentach”, „Oficynie Poetów”, paryskiej „Kulturze”.
Na emigracji opublikował kilkanaście książek. W Polsce nie znano ani Iwaniuka, ani jego wierszy. Działo się tak
ze względu na antykomunistyczną postawę poety. Jego utwory zaczęto drukować dopiero w latach 80. W 1987 jako pierwszy w kraju wyszedł tom: „Kartagina i inne wiersze”. Później teksty literata publikowano również m.in.
w „Akcencie”, „Kresach”, „Twórczości”, „Tygodniku Powszechnym”. Jest laureatem wielu nagród literackich, m.in.:
T. Sułowskiego, „Roju”, Fundacji Kościelskich, Fundacji A. Jurzykowskiego, paryskiej „Kultury”, „Wiadomości”, Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie i Fundacji im. Wł. i N. Turzańskich.

Poeta ten był znany ze swojego wielkiego patriotyzmu. Edward Zyman pisze:

Wacław Iwaniuk był chory na Polskę.

Znaczący jest stworzony także przez Zymana opis kanadyjskiego mieszkania pisarza:

Myślę tu o imponującej, liczącej kilka tysięcy tomów bibliotece, którą zachwycić się mógł najbardziej wytrawny znawca i miłośnik literatury polskiej i światowej, dziełach sztuki (Czapski, Lebenstein, Sadowska, Schneider, Głaz, Nikifor, Koniuszy), przebogatym archiwum, w którym znaleźć można było prawdziwe skarby w postaci korespondencji Kazimierza Wierzyńskiego, Józefa Witlina, Aleksandra Janty, Jerzego Giedroycia, Pawła Mayewskiego i wielu innych. Może jednak najbardziej na ową "małą Polskę", przeżywaną niezwykle intensywnie
i żarliwie, składała się wyjątkowa, trudna do wyrażenia atmosfera - serdeczna i przyjazna, otwarta na wszelkie nowinki z Polski, ale także - czy przede wszystkim - na głębokie, nie wolne od sporów i kontrowersji rozmowy
o polskiej literaturze, krajowym i emigracyjnym życiu artystycznym, o poszczególnych twórcach oraz ich wyborach politycznych i ideowych.

Tęsknota poety za ojczyzną widoczna jest również w jego twórczości.

Gdy śpię jestem w kraju

gdy się budzę

Jestem na emigracji.

- pisze w wierszu „Moje życie nie było łatwe”.

A w „Wierszu dla samego siebie”:

Szukałem szczęścia po świecie, które było we mnie.
Podróżowałem z kraju do kraju zamiast mieszkać w domu.

Jednak za czasów PRL-u nigdy nie otrzymał wizy do Polski, uważany był za szpiega. Kraj odwiedził dopiero w 1991 roku. 

Wacław Iwaniuk zmarł 4 stycznia 2001 roku w torontońskim North York General Hospital. Pięć lat później sprowadzono jego prochy do Polski. Na cmentarzu parafialnym w Siedliszczu urządzono uroczysty pogrzeb poety.

Oprac. Katarzyna Maciąg; FN Lublin,

Źródła:

1. Pożegnanie poety. Ostatnia droga Wacława Iwaniuka, red. S. Braniewski, J. Wolski, H. Wójcik, Toronto – Berlin – Siedliszcze 2009.

2. E. Zyman, „Szukałem szczęścia po świecie, które było we mnie”  Wacław Iwaniuk (1912-2001), „Akcent” 2002, nr 3.

3. Wacław Iwaniuk (1912-2001), oprac. M. Kożuch, [dostęp on-line: 13.05.2014 r.] http://teatrnn.pl/leksykon/node/1298/wac%C5%82aw_iwaniuk

4. Wacław Iwaniuk: „Wygnany – wrócę”, [dostęp on-line: 13.05.2014 r.] http://hej-kto-polak.pl/wp/?p=75699

5. Wacław Iwaniuk, [dostęp on-line: 13.05.2014 r.] http://pl.wikipedia.org/wiki/Wac%C5%82aw_Iwaniuk