Gen. broni Stanisław Maczek (1892 – 1994)

Stanisław Maczek (1892-1994)

Urodził się 31marca 1892 r w miasteczku Szczerzec pod Lwowem w rodzinie Polaków pochodzenia chorwackiego – jego dziadek był Chorwatem. Kształcił się w gimnazjum w Drohobyczu, gdzie ujawnił się jego talent humanistyczny. W latach 1910 – 1914 studiował na Uniwersytecie Lwowskim filozofię ścisłą pod kierownictwem wybitnego pedagoga prof. Twardowskiego i polonistykę u profesorów Bruchnalskiego i Kallenbacha.  W trakcie nauki zainteresował się militariami i sztuką wojenną. Włączył się w akademicką działalność patriotyczną, co skłoniło go do odbycia szkolenia wojskowego w Związku Strzeleckim. Służbę w Legionach Polskich uniemożliwiło mu powołanie do armii austriackiej. Podczas I wojny światowej walczył na froncie włoskim (nad rzeką Isonzo), w formacji wysokogórskiej, w pułku strzelców tyrolskich, gdzie dosłużył się stopnia porucznika. Koniec wojny zastał go wysoko w Alpach austriackich dnia 11 listopada 1918 r. Jeszcze tego samego dnia, gdy dotarła do niego informacja o zajęciu Lwowa przez Ukraińców, zjechał na nartach do Trydentu i jako cywil przedostał się pociągiem do Wiednia, a stamtąd do Krakowa. Na miejscu zaproponowano porucznikowi służbę w oddziale pilnującym magazyny, gdyż nie formowano jeszcze odsieczy dla Lwowa.  Stanisław Maczek śpieszył się do walczącego Lwowa, „swojego” Lwowa i jak najszybciej chciał się tam przedostać. Niestety linia kolejowa Przemyśl-Lwów była przecięta przez Ukraińców, więc próbował dostać się od południowej strony przez Podkarpacie. 14 listopada znalazł się w Krośnie, gdzie stanął do raportu u dowódcy garnizonu pułkownika Swobody.  Podczas rozmowy, Maczek powiedział, że „ prosi o przydział do formacji odchodzącej najprędzej na odsiecz Lwowa”, pułkownik z uśmiechem uściskał Stanisława mówiąc: „wreszcie mam dowódcę kompanii odsieczy – gotowej do odmarszu, ale dotychczas bez dowódcy”.  Tego samego dnia obejmuje dowództwo kompanii krośnieńskiej. W oddziale było wielu ochotników, podporucznicy z armii austriackiej, legioniści ze Lwowa, młodzi chłopcy, nieletni, którzy nie umieli posługiwać się bronią, ale byli także oficerowie i doświadczeni żołnierze, głównie artylerzyści. Kilka dni później, 20 listopada, ruszyła wyprawa na odsiecz Lwowa. W nocy z 20-21 listopada, na stacji kolejowej Ustrzyki Dolne, kompania porucznika Maczka odniosła zwycięstwo. Na linii kolejowej Sanok –Chyrów, na zaimprowizowanym opancerzonym pociągu żołnierze kompanii krośnieńskiej ostrzeżeni przez polskich kolejarzy, ostrzelali pociąg ukraiński, zdobywając cztery działa polowe. Pod koniec listopada oddział zdobył węzeł kolejowy Chyrów.  Grupa zasilona batalionem 20 p.p. kieruje się na Sambor, aby jak najszybciej dotrzeć do oblężonego Lwowa. „ Główne natarcie” na Felsztyn przeprowadził „młody” batalion, który znalazł się pod ostrzałem artylerii ukraińskiej. Rozkaz wykonania zadania powierzono kompanii porucznika Maczka, która zaatakowała Ukraińców z tyłu, z zaskoczenia i udało im się odnieść zwycięstwo. Pojmali jeńców, zdobyli 3 ckm i jedno działo 75 mm. Przez całą zimę trwały walki wokół Chyrowa. Kiedy Lwów-miasto sam dawał sobie radę z odpieraniem ataków, kompania krośnieńska wycofała się. W kwietniu 1919 roku Stanisław Maczek zostaje dowódcą „lotnej kompanii szturmowej”, która wchodziła w skład 4 Dywizji Piechoty gen. Aleksandrowicza. Tam młody żołnierz zorganizował specjalny oddział złożony z pięciu plutonów, posiadających dużą siłę ogniową. Pod wodzą Maczka grupa prawie samodzielnie zdobyła Drohobycz, Borysław oraz Stanisławów. Latem 1919 roku rozgorzały walki o Czerniów. Maczek odznaczył się w boju, za co awansowano go do stopnia kapitana. Rozpoczął służbę sztabową u gen. Listowskiego i gen. Raszewskiego. W uznaniu zasług bojowych kapitan Maczek pod koniec września 1919 r. został przeniesiony do prac sztabowych w Oddziale Operacyjnym Frontu Południowego, gdzie przebywał do wiosny 1920 r. Po wybuchu walk z Rosją Sowiecką został przeniesiony do sztabu 2. Armii, gdzie poza zwykłą pracą sztabową zajmował się również przekazywaniem rozkazów i przeprowadzaniem inspekcji w podległych jednostkach.  W trakcie jednej z takich misji Maczek został odcięty przez pododdziały armii Semiona Budionnnego. Udało mu się przedostać do Lwowa, gdzie za aprobatą gen. Wacława Iwaszkiewicza rozpoczął tworzenie batalionu szturmowego, który został włączony w skład 1. Dywizji Jazdy dowodzonej przez gen. Juliusza Rómmla. W połowie sierpnia oddział Maczka zajął miasto Waręż, co umożliwiło wyjście dywizji za armią Budionnego w kierunku Warszawy. Batalion został skierowany do Zamościa, a tam zreorganizowany i uzupełniony jego stan. Dowodzona przez Maczka jednostka wraz z całą dywizją zakończyła swój udział w wojnie polsko-bolszewickiej docierając w rejon rzeki Słucz.  Po zakończeniu działań zbrojnych Stanisław Maczek kontynuował służbę wojskową, jako oficer operacyjny 5 Dywizji Piechoty. W 1921 roku awansował do stopnia majora ze starszeństwem od 1 czerwca 1919 roku. W latach 1921-1923 dowodził batalionem w 26 Pułku Piechoty we Lwowie. Następnie został powołany na roczny kurs w Wyższej Szkole Wojennej. Po jej ukończeniu, w stopniu podpułkownika (1 sierpnia 1923 r.) objął stanowisko szefa Ekspozytury Oddziału III Sztabu Generalnego we Lwowie, którym zarządzał do 1927 roku.  W późniejszym okresie 1927 -1928 pełnił funkcję zastępcy dowódcy 76 Pułku Piechoty w Grodnie, a w kolejnych latach 1929-1935 dowodził 81 Pułkiem Strzelców Grodzieńskich im. Króla Stefana Batorego. W styczniu 1931 roku otrzymał awans do stopnia pułkownika dyplomowanego. Następnie przez trzy lata 1935-1938 był dowódcą Piechoty Dywizyjnej 7 Dywizji Piechoty w Częstochowie.  Pod koniec października 1938 roku Maczek został mianowany dowódcą pierwszej polskiej jednostki motorowej - 10 Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej. Właśnie wtedy zaczęła się jego „służba w czołgu”, która wiodła go przez największe pola bitewne Europy. Nazywany był „ojcem” polskiej broni pancernej, a hitlerowscy Niemcy nazywali 10 Brygadę „Czarną Brygadą”. Na jej czele nie przegrał podczas kampanii wrześniowej żadnej bitwy. Zrealizował wszystkie postawione sobie cele: zgrał i podniósł poziom wyszkolenia bojowego swojej brygady. Moment powołania go na stanowisko dowódcy 10 Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej gen. Maczek tak wspominał po latach:

                „…dostałem w Częstochowie depeszę z Warszawy o mianowaniu mnie dowódcą 10 Brygady Kawalerii, byłem z początku wyraźnie zaskoczony.

Z początku nie rozumiałem w ogóle, o co chodzi: potem nie wiedziałem czy się cieszyć, czy nie, być dumnym, czy się smucić.

(…) Ale rozkaz – rozkazem, pojechałem do Warszawy, jak mi kazano, meldować się u Szefa Sztabu Głównego gen. Stachiewicza, poprzedniego mego dowódcy dywizji z pierwszego roku mego przydziału do 7 d.p. i u ministra Spraw Wojskowych gen. Kasprzyckiego. W sztabach uzyskałem, oświetlany z różnych stron, pierwszy obraz 10 bryg. kaw. - jednostki, z którą zostałem odtąd związany, jak w małżeństwie, na złe i dobre – do końca mej służby wojskowej – poprzez 3 kampanie: wrześniową 1939 r. w Polsce, francuską 1940 r. i aliancką w 1944-45 roku.

                Otóż 10 brygada kawalerii była pierwszą jednostką polską całkowicie zmotoryzowaną. Z tradycji była brygadą kawalerii, z istoty brygadą motorową”.

Podczas rocznego dowodzenia brygadą płk Maczek włożył dużo wysiłku i serca w odpowiednie przygotowanie tej jednostki. Szybko stała się ona chlubą Armii Polskiej, wyróżniając się stopniem wyszkolenia i wzorowymi stosunkami żołnierzy. We wrześniu 1939 roku podczas agresji niemieckiej na Polskę, dowodzona przez Maczka Brygada, natychmiast włączyła się w działania bojowe w obronie Ojczyzny. Od pierwszych dni wojny dzielnie walczyła z przeważającymi siłami wroga tocząc boje na rozległym terenie od Wysokiej w rejonie krakowskim, aż po Zboiska nieopodal Lwowa. 10 Brygada Kawalerii zadała ciężkie straty niemieckiemu XXIII Korpusowi Pancernemu uczestnicząc w walkach odwrotowych mających na celu opóźnienie marszów przeciwnika.  Od 15 września po raz kolejny walczy w obronie Lwowa.  Po agresji sowietów na Polskę, 19 września Stanisław Maczek z całą jednostką, na rozkaz Naczelnego Dowództwa, został zmuszony do opuszczenia kraju. Po przekroczeniu granicy polsko-węgierskiej na Przełęczy Tatarskiej, brygada natychmiast została rozbrojona, a jej żołnierze internowani. Pułkownikowi udało się wydostać z internowania na Węgrzech i przedostać do Francji. 21 października przybył do Paryża. Od listopada objął dowództwo oddziałów WP w ośrodku Coëtquidan, gdzie częściowo odtworzył 10 Brygadę Kawalerii Pancernej. 15 listopada 1939 roku, Stanisław Maczek za swoje zasługi podczas kampanii wrześniowej otrzymał awans do stopnia generała brygady. W kampanii francuskiej 1940 r. walczył na czele 10 Brygady u boku wojsk francuskich w Szampanii. 18 czerwca, w skutek niewykonalnego rozkazu dowództwa o zajęciu Montbard i mostów na Kanale Burgundzkim, gen. Maczek nakazał zniszczenie pozostałego sprzętu i rozwiązał jednostkę.  Za udział w walkach obronnych we Francji został odznaczony Krzyżem Virtuti Militari IV klasy. Po kapitulacji Francji generał Maczek chciał jak najszybciej przedostać się do Wielkiej Brytanii, gdzie generał Sikorski organizował oddziały Polskich Sił Zbrojnych. Wraz z pół tysiącem swoich żołnierzy przedostał się do Marsylii, a stamtąd przebrany za Araba przez Tunis, Maroko, Portugalię i Gibraltar dotarł do Anglii 21 września 1940 roku. Od razu zajął się pracą organizacyjną, zbierał swoich podkomendnych, aby jak najszybciej odtworzyć 10 Brygadę Kawalerii Pancernej. Był jej dowódcą do 1942 roku. Ciągle marzy o polskim korpusie pancernym lub chociaż o dywizji pancernej wyposażonej w nowoczesny sprzęt. Często mówił do swoich żołnierzy:

                „Niemcy pokonali nas nie swoją odwagą, nawet nie liczbą, ale techniką, motorem, czołgiem –musimy, więc wyciągnąć z tego doświadczenia wnioski, musimy sami uzbroić się w motor i czołg”.

W piśmie do Naczelnego Wodza z 20 października 1941 roku, gen. Maczek napisał:

                „(…) Uważam, iż dziś otwiera się konkretna możliwość zrealizowania wizji Pana Generała i stworzenia faktycznie nowoczesnej jednostki wojska, jaką jest Polski Korpus Pancerno-Motorowy, którego do tej pory Polska nigdy nie mogła stworzyć ze względów finansowych. (…) Naczelnym zagadnieniem bytu i istnienia Wojska Polskiego na emigracji jest pomnożenie siły i znaczenia w oczach sprzymierzonych. (…) Stwarzając dywizję pancerną pomnażamy ogólny wysiłek wojenny, stajemy się silniejsi dziesięciokrotnie, możemy na polu walki odegrać rolę decydującą. (…) Reasumując uważam, że zorganizowanie Korpusu Pancerno-Motorowego jest wielokrotnym zwiększeniem sił naszego nielicznego wojska, organizacji i wyszkolenia tych jednostek”.

 Na rozkaz Naczelnego Wodza z dnia 25 lutego 1942 roku, gen. Maczek rozpoczął formowanie 1. Dywizji Pancernej, pierwszej „wymarzonej” nowoczesnej jednostki o wielkiej sile bojowej. Po długim okresie szkolenia 19 marca 1944 r. dywizja rozpoczęła mobilizację z nowoczesnym sprzętem bojowym o dużej sile ognia.

1 sierpnia 1944 roku Polska 1. Dywizja Pancerna rozpoczęła swój bój w końcowej fazie walk o Normandię. Formacja gen. Maczka weszła w skład 2 Korpusu 1. Armii Kanadyjskiej. Przeszła szlak bojowy przez Francję, Belgię, Holandię i Niemcy. Odegrała znaczącą rolę w bitwie pod Falaise (7-23 sierpnia 1944 r.), gdzie zdecydowana obrona Mont Ormel – wzgórza 262 zwanego „Maczugą”- uniemożliwiła niemieckim żołnierzom 7 Armii i 5 Armii Pancernej wydostanie się z tzw. "kotła". Bitwa pod Falaise była wielkim bojem, w którym walczyły wszystkie oddziały dywizji. Żołnierze polscy, z dowódcą gen. Maczkiem na czele, wykazali się niezwykłą odwagą i hartem ducha, nie poddając się podczas rozpaczliwej próby przebicia się z okrążenia, najlepszej dywizji niemieckiej takiej jak 1 dywizja SS „Adolfa Hitlera” i 12 dywizja SS „Hitlerjugend”.  Po zwycięstwie gen. Maczek otrzymał telegram z gratulacjami od dowódcy 1 Armii Kanadyjskiej i dowódcy korpusu. Jedno z czołowych czasopism brytyjskich „Tank” zamieściło obszerny artykuł pt. „Wspaniała walka Polaków”. Po powrocie gen. Maczka do Chambois odbyła się uroczystość.  Trębacze 10 Pułku dragonów odegrali marsz Wojska Polskiego w obecności polskich, amerykańskich i angielskich korespondentów wojennych. Odczytano także depeszę od Naczelnego Wodza PSZ, gen. Kazimierza Sosnkowskiego, który napisał:

„ Wasze walki przejdą do historii, wasze poświęcenie przyczyni się do ustanowienia praw Polski na niezniszczalnej podstawie”.

Tydzień po bitwie 1. Dywizja ruszyła w pościg za nieprzyjacielem w kierunku Kanału Gandawa. 6 września polskie czołgi przekroczyły granicę Belgii, odcinając po drodze jednostki niemieckie. Dywizja w przeciągu 10 dni pokonała 470 km, biorąc do niewoli niemieckich oficerów, podoficerów, szeregowych oraz zdobywając liczny sprzęt bojowy, w tym kilka czołgów. 16 września 1944 roku formacja gen. Maczka zdobyła Gandawę. Jeszcze tego samego dnia przekroczyła granicę belgijsko-holenderską, aby wyzwolić kolejne zniewolone miasta. Dzięki znakomitemu manewrowi oskrzydlającemu, po ciężkich walkach Maczkowi udało się wyzwolić Bredę bez strat wśród ludności cywilnej. Polskich żołnierzy, wyzwolicieli spod niemieckiego jarzma, niezwykle serdeczne witano w belgijskich i holenderskich miastach. 11 listopada 1944 roku w dowód wdzięczności za wyzwolenie i niezniszczenie miasta mieszkańcy Bredy nadali żołnierzom 1 Dywizji Pancernej honorowe obywatelstwo. 26 marca 1945, pod Łukiem Triumfalnym w Paryżu gen. Stanisław Maczek został odznaczony Komandorią Krzyża Legii Honorowej. Po wkroczeniu do Niemiec, w kwietniu 1944 roku gen. Maczek mówił do swych żołnierzy:

"Bijcie się twardo, ale po rycersku".

17 kwietnia oddziały Dywizji Pancernej uwolniły z obozu jenieckiego Stalag VI w Oberlangen 1728 kobiet – żołnierzy AK, uczestniczek Powstania Warszawskiego. 4 maja 1945 r. 1. Dywizja dotarła do bazy Kriegsmarine w Wilhelmshaven, gdzie generał przyjął kapitulację dowództwa twierdzy i bazy.  

19 maja 1945 roku w niemieckim Haren, wcześniej zdobytym przez 1. Dywizję Pancerną, położonym w Dolnej Saksonii, gen. Stanisław Maczek i jego żołnierze, na wniosek kolegów z II Korpusu Kanadyjskiego, utworzyli tymczasową osadę dla Polaków - byłych jeńców niemieckich obozów i żołnierzy, którzy nie mieli dachu nad głową. W miasteczku tym mieszkało blisko 5 tysięcy Polaków, w tym kobiety wyzwolone z w/w obozu. Miasteczko początkowo nosiło nazwę Lwów, jednak na wniosek gen. Tadeusza Bór-Komorowskiego (po naciskach sowieckiej dyplomacji) zmieniono nazwę na Maczków. Były w nim polskie ulice: Jagiellońska, Legionów, Mickiewicza, Łyczakowska.

1 czerwca 1945 roku generał brygady Stanisław Maczek został awansowany do stopnia generała dywizji. Po zakończeniu działań wojennych objął dowództwo I Korpusu Polskiego w Szkocji. Dowodzenie 1 Dywizją Pancerną powierzono gen. Klemensowi Rudnickiemu, a dywizja przeszła do służby okupacyjnej na terenie Niemiec. Od września 1945 do 1947 roku gen. dyw. Stanisław Maczek dowodził polskimi jednostkami wojskowymi na obszarze Wielkiej Brytanii. Po wojnie, zdając sobie sprawę z tego, co go może spotkać w powojennej komunistycznej Polsce, odmówił powrotu do kraju. Na skutek tej decyzji, rząd komunistyczny pozbawił gen. Stanisława Maczka polskiego obywatelstwa.   Na stałe zamieszkał w Edynburgu, stolicy Szkocji. Aby utrzymać rodzinę, w podeszłym już wieku, pracował, jako barman w hotelu w Edynburgu. W 1961 roku w Wielkiej Brytanii opublikował swoje wspomnienia pt. „Od podwody do czołga”. Ich pierwsze wydanie krajowe ukazało się dopiero po upadku PRL. W 1971 roku Rada Państwa PRL przywróciła formalnie generałowi obywatelstwo polskie, jednak praktycznie obywatelstwo przywrócono mu dopiero w 1989 r. 11 listopada 1990 r. ostatni Prezydenta RP na Uchodźstwie, Ryszard Kaczorowski awansował Stanisława Maczka do stopnia generała broni.  W setne urodziny generała w 1994 roku, Prezydent RP Lech Wałęsa odznaczył go Orderem Orła Białego. Na wniosek mieszkańców Bredy – ponad 40 000 ludzi, przyznano generałowi honorowe obywatelstwo Holandii. Stanisław Maczek zmarł 11 grudnia 1994 roku w Edynburgu. Zgodnie ze swoją ostatnią wolą pochowano go na Polskim Cmentarzu Wojskowym w Bredzie – Holandia, wśród żołnierzy z 1. Dywizji Pancernej.

                Generał Marian Kukiel o generale Maczku:

„To żołnierz z duszą dowódcy, kochany przez swych żołnierzy, gorący Polak i dobry, szlachetny człowiek”.

Generał Maczek przeszedł do historii, jako dowódca, który nie przegrał ani jednej bitwy.

Za swoje osiągnięcia na polu bitwy gen. Stanisław Maczek został odznaczony:

Krzyżem Kawalerskim Orderu Wojennego Virtuti Militari 3., 4. i 5. klasy, Orderem Polonia Restituta 1. i 3. klasy, Krzyżem Walecznych, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami, a także zagranicznymi:

- francuskimi: Commandeur Legii Honorowej, Croix de Guerre 1939-1945 z palmami, Medaille Commemorative Francaise de la Guerre 1939-1945;

- belgijskimi: Commandeur Orderu Korony, Croix de Guerre 1940-1945 z palmami,

- holenderskim: Commandeur Orderu Oranje-Nassau

- brytyjskimi: Companion Orderu Łaźni, Distinguished Service Order.

  Oprac. Dominika Słomka, FN Lublin;

Źródło:

- Jerzy Majka: „Brygada motorowa płk Maczka. 10. Brygada Kawalerii 1937-1939”, Rzeszów 2008 r.
- Piotr Potomski: „Generał broni Stanisław Władysław Maczek (1892-1994)”, Warszawa 2008 r.
- Piotr Stawecki: „Słownik biograficzny generałów wojska polskiego 1918-1939”, Warszawa 1994 r.

- Stanisław Maczek: „Od podwody do czołga”. Londyn 1961.

- Witold Biegański: „Polskie Siły Zbrojne na Zachodzi 1939-1945”, Warszawa 1990.

- Zbigniew Mierzwiński: „Generałowie II Rzeczypospolitej”, Warszawa 1990.