Józef Unrug (1884–1973)

Urodzony 7 października 1884 r. w Brandenburgu. Pochodził ze starej szlacheckiej rodziny niemieckiej. Ojciec Józefa był generałem pruskiej armii, matka – niemówiącą po polsku Saksonką. Józef Unrug od dzieciństwa pragnął zostać marynarzem. Po maturze zdanej w Dreźnie wrócił do rodzinnego majątku na Kujawach, w Sielcu koło Żnina. Od roku 1904 przyszły wiceadmirał rozpoczął szkolenie oficerskie w Marineakademie (w 1905 roku był już chorążym Cesarskiej Floty), po którym otrzymał stopień podporucznika Leutnant zur See (1907), a następnie w 1910 roku – porucznika. Od 21.06.1911 do 25.08.1913 Józef Unrug pełnił funkcję oficera inspekcyjnego w Szkole Marynarki we Flensburgu i oficera wachtowego pancernika „Fredrich der Grosse”. Znakomicie wykształcony, władający kilkoma językami cały czas doskonalił się w służbie na morzu. W czasie I Wojny Światowej pełnił służbę na okrętach podwodnych, otrzymał awans na kapitana marynarki. W roku 1917 był już szefem flotylli szkolnych okrętów podwodnych i szefem szkoły dla marynarzy i techników podwodnych w Kilonii. We wrześniu 1918 roku otrzymał Krzyż Żelazny I klasy. W marcu 1919 roku złożył dymisję i zwolnił się ze służby w Cesarskiej Marynarce Wojennej.

W maju 1919 roku powrócił do Polski i zgłosił się do Wojska Polskiego. Zweryfikowany jako kapitan marynarki został Kierownikiem Wydziału Operacyjnego do Sekcji Organizacyjnej Departamentu dla Spraw Morskich w Warszawie. Szybko został doceniony za wiedzę i sumienność. Pełnił różne funkcje sztabowe, a następnie odesłano go do Gdańska celem przejęcia obiektów nawigacyjnych wybrzeża. Traktat wersalski przyznał Polsce część wybrzeża z małymi portami Puck i Hel. Przejmowano tereny od Niemiec, lecz uważano, że Polacy nie zabezpieczą nawigacyjnie swoich wód terytorialnych. Byli zszokowani, że polska marynarka dysponowała doskonałą kadrą oficerską złożoną z wysokiej klasy specjalistów. Kapitan marynarki, Józef Unrug, został w 1920 szefem Urzędu Hydrograficznego, który tworzył od podstaw, dobierając sobie do współpracy trzech polskich oficerów, będących byłymi oficerami marynarki niemieckiej. Jednym z zadań było nabycie statku hydrograficznego. Władze Gdańska nie uznawały wówczas rządu polskiego, więc statek nabyto niejako prywatnie – na nazwisko Kapitana.

W 1922 roku Józef Unrug został Szefem Sztabu Dowództwa Floty. W 1925 r. był już, z polecenia prezydenta RP Stanisława Wojciechowskiego, dowódcą Floty w Gdyni. W 1932 roku został kontradmirałem, a w sierpniu 1939 roku Dowódcą Obrony Wybrzeża. W przededniu wojny był świadomy, że Polska może liczyć tylko na własne siły i zapasy. Był doświadczonym oficerem jeszcze z I wojny światowej i nie miał zamiaru przelewać krwi żołnierzy i marynarzy nadaremnie. Był też człowiekiem honoru i podczas walk rygorystycznie przestrzegał międzynarodowych konwencji. Józef Unrug miał swój udział w podjęciu decyzji o przejściu do Wielkiej Brytanii trzech niszczycieli, co uratowało życie wielu marynarzom oraz spowodowało, że Polska Flota brała nadal udział w II wojnie światowej na morzu.

21.08.1939 roku przeniósł dowództwo Floty na Hel, a 25 sierpnia został dowódcą Obrony Wybrzeża. Po miesięcznych walkach, w związku z zepchnięciem resztek odciętych sił na Półwysep Helski i brakiem sensu dalszej obrony, 2.10.1939 roku podjął decyzję o kapitulacji. Trzy dni później kontradmirał Józef Unrug został odwieziony do obozu jenieckiego.

W niewoli admirał zachował swoje nienaganne maniery, był zawsze starannie ubrany, dumny i wyniosły. Następna próba nakłonienia Unruga do służby w Niemieckiej Marynarce Wojennej nastąpiła w lutym 1940 roku. Do obozu jenieckiego przyjechała grupa dostojników wojskowych, w tym kuzyn admirała, generał major Walther von Unruh. Admirał odmówił rozmowy po niemiecku, twierdząc, że 1.09.1939 roku zapomniał ten język. Niemcy byli osłupieni. Postawa admirała w niewoli była wzorem do naśladowania dla podkomendnych oficerów, którzy wykazywali duże morale i wiarę w ostateczne zwycięstwo. Admirał był kilkakrotnie przenoszony do różnych obozów jenieckich i zawsze namawiano go do wstąpienia do Kriegsmarine i podpisania niemieckiej listy narodowościowej. Przebywał kolejno w oflagach: X B Nienburg, VIII B Silberberg, XVII C Spittal, II C Woldenberg, VII B Sandbostel, IV C Colditz, X C Lubeka, a od 1941 – w VII A Murnau. Niemcy niejednokrotnie próbowali Unrugowi utrudniać pobyt w niewoli, lecz ten momentami był cierpliwy, a momentami swoją postawą i pozycją stawiał na baczność nawet komendantów obozów, besztając ich, że stoją przed naczelnym dowódcą floty polskiej, wprawdzie w niewoli, ale odznaczonym najwyższymi krzyżami Francji i Niemiec. Niemiecka niewola skończyła się dla Józefa Unruga w kwietniu 1945 roku. W maju 1945 roku kontradmirała Unruga, przysyłając samolot, zaprosił do swojej kwatery pod Paryżem głównodowodzący wojsk ekspedycyjnych w Europie, generał Eisenhower. 18 maja Unrug dotarł do Anglii, został tam powołany na zastępcę szefa Kierownictwa Marynarki Wojennej w Londynie. Władze emigracyjne mianowały Józefa Unruga do stopnia wiceadmirała. 19 września 1946 roku zapadła decyzja o likwidacji Polskiej Marynarki Wojennej na Zachodzie. Admirał Unrug zdał egzaminy i otrzymał dyplom kapitana żeglugi wielkiej. Zmarł w 1973 roku we Francji. Mieszkał z żoną w Domu Polskim dla emerytów. Komuniści nie chcieli, by admirał po wojnie wrócił do Polski, a on nie przyjął nawet francuskiego obywatelstwa.

Oprac. Piotr Chęć; FN Lublin