Bronisław Bolesław Duch generał dywizji (1896-1980)

Dowódca grenadierów polskich we Francji

Urodził się 15 listopada 1869 r. w Borszczowie na Podolu. Szkołę średnią ukończył w Samborze, gdzie działał w skautingu polskim oraz w organizacji „Zarzewie” i polowych drużynach sokolich. W 1914 zdał maturę. W sierpniu 1914 roku, po wybuchu I Wojny Światowej, wstąpił do Legionów Polskich. Służąc w 3 Pułku Piechoty Legionów, otrzymał stopień sierżanta. Z tym pułkiem walczył na terenie Bukowiny. W nocy z 15 na 16 lutego1918 brał udział w Bitwie pod Rarańczą, gdzie II Brygada Legionów pod dowództwem płk. Józefa Hallera przebiła się przez front rosyjsko-austriacki. Dołączył do II Korpusu Polskiego na Wschodzie, od 1 lutego został mianowany podporucznikiem ze starszeństwem. 11 maja 1918 r. wziął udział w bitwie pod Kaniowem, gdzie II Korpus Polski został otoczony przez Niemców i zmuszony do kapitulacji, a żołnierzy internowano. Podporucznik Duch uciekł z niewoli i przedostał się do I Korpusu Polskiego w Rosji dowodzonego przez gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego. Po jego kapitulacji przybył do Murmańska, gdzie od grudnia 1918 r. dowodził 1 Kompanią Polskiego Samodzielnego Oddziału Murmańskiego. 1 czerwca 1919 awansował do stopnia kapitana. W sierpniu 1919 roku z całym Polskim Samodzielnym Oddziałem Murmańskim przedostał się do Wielkiej Brytanii, gdzie został jego dowódcą. Po powrocie do kraju, w grudniu 1919 r., dowodził 3 Batalionem 64 Pułku Piechoty. W lipcu 1920 brał udział w Wojnie Polsko-Bolszewickiej. Ukończył kurs dowódców batalionu oraz kurs w Centralnej Szkole Strzelania w Toruniu. 15 sierpnia 1924 r. awansował do stopnia majora. W latach 1924-1925 dowodził batalionem w Korpusie Kadetów w Modlinie, a następnie przeszedł do pracy sztabowej w Oddziale III Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Od 1926 do 1929 był dowódcą batalionu w Szkole Podchorążych dla Podoficerów w Bydgoszczy. W latach 1929-1931 studiował w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie. 24 grudnia 1929 r. podczas nauki awansował na podpułkownika, ze starszeństwem z 1 stycznia 1930 roku. Po zakończeniu nauki, 23 października 1931 r. został mianowany zastępcą dowódcy 60 Pułku Piechoty w Ostrowie Wielkopolskim. W 1935 roku objął dowództwo 73 PP w Katowicach. Kolejny awans, na pułkownika dyplomowanego, otrzymał w 1938 r., dzięki czemu został dyrektorem nauk w Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie. Funkcję tę pełnił do czasu wybuchu wojny. We wrześniu 1939 roku został mianowany dowódcą piechoty 39 Rezerwowej Dywizji Piechoty ‒ ze względu na chorobę jej dowódcy, gen. Bruno Olbrychta. Dywizja ta weszła w skład Armii „Lublin”, która 26 września 1939r. wraz z pozostałymi jednostkami skapitulowała. Pułkownik Duch uniknął niewoli i udało mu się przedostać do Francji, gdzie w styczniu 1940 roku objął po gen. Stanisławie Maczku dowództwo w 1 Dywizji Grenadierów. 13 listopada 1939 r. rozpoczęło się formowanie dywizji, ale dopiero przybycie płk. Ducha przyczyniło się do gotowości bojowej, jaką osiągnięto w kwietniu 1940 roku. Dywizja liczyła wtedy ponad 16 tysięcy żołnierzy. W połowie kwietnia 1 Dywizja Grenadierów została skierowana do strefy przyfrontowej, gdzie miała dokończyć szkolenie i uzupełnić sprzęt wojenny. 3 maja 1940 r. płk. Bronisław Duch otrzymał awans na generała brygady. 18 maja 1940 r. Naczelny Wódz, gen. Władysław Sikorski, skierował 1 Dywizję na front do dyspozycji operacyjnej dowódcy II grupy armii francuskiej i weszła ona w skład XX Korpusu Francuskiego. Gen. Duch wraz ze swoją dywizją walczył początkowo na Linii Maginota w rejonie rzeki Sarre. 24 maja francuski dowódca korpusu, wbrew protestom gen. Ducha, pozbawił dywizję całej artylerii (zabierając ją pod swoje dowództwo). Później zabrał także oddziały przeciwpancerne i batalion saperów. Znacznie osłabiło to zdolności bojowe 1 Dywizji Grenadierów. W nocy z 14 na 15 czerwca była ona zmuszona do ciężkich walk defensywnych pod osłoną cofającej się 2 grupy armii francuskiej i jej XX Korpusu. Żołnierze gen. Ducha walczyli dzielnie, brali do niewoli niemieckich jeńców uzbrojonych w polskie karabiny, które zdobyli oni podczas Kampanii Wrześniowej. W trakcie tych działań żołnierze 1 Dywizji Grenadierów zdobyli także trąbkę sygnałową pochodzącą z 62 Pułku Piechoty Polskiej z Bydgoszczy. 19 czerwca gen. Duch otrzymał komunikat radiowy gen. Sikorskiego, nadany z Londynu, o dalszej walce przy boku Anglii. W tej sytuacji 20 czerwca zwołał na odprawę wszystkich dowódców swoich oddziałów i poinformował ich o dalszych działaniach. Na sygnał „4444” podany przez radio oddziały miały zniszczyć sprzęt, akta, a następnie małymi grupkami przedzierać się do Wielkiej Brytanii. 21 czerwca 1940 r., wobec podjęcia przez francuskiego marszałka Philippa Petain rozmów z Niemcami w sprawie rozejmu, gen. Duch wydał rozkaz „wykonać 4444” i 1 Dywizja Grenadierów przestała istnieć, o czym powiadomiono dowódcę XX Korpusu. Za walkę stoczoną w dniach 17 i 18 czerwca pod Lagarde został odznaczony przez francuskie władze Krzyżem Croix de Guerre. W 1943 r. w Szkocji z inicjatywy gen. Bronisława Ducha ustanowiono odznakę pamiątkową 1 Dywizji Grenadierów zatwierdzoną przez Naczelnego Wodza i nadaną wszystkim żołnierzom tej formacji.

W lipcu 1940 roku, po dotarciu do Anglii, gen. Duch pełnił funkcję generała do zleceń przy Naczelnym Wodzu w Londynie. W marcu 1941 roku został skierowany do Kanady, gdzie organizował ośrodek rekrutacji do Wojska Polskiego. Wraz z innymi członkami misji: płk. Sznukiem (późniejszy generał), ks. dziekanem Bombasem, płk. Witoldem Urbanowiczem ( as lotnictwa wojskowego), płk. Krasnodębskim, jeździł i odwiedzał skupiska polonijne, a także apelował za pośrednictwem prasy polonijnej, ale ochotników do Polskich Sił Zbrojnych prawie nie było. Podczas misji do ośrodka PSZ w Kanadzie zgłosiło się 609 ochotników, w tym 8 z Japonii. W wyniku tej niekorzystnej sytuacji gen. Duch zakończył misję w Kanadzie i w maju 1942 roku wrócił do Londynu.

Od kwietnia 1942 roku objął dowództwo w 1 Brygadzie Strzelców I Korpusu Polskiego w Szkocji. W lipcu 1943 został przeniesiony do Palestyny i mianowany dowódcą 3 Dywizji Strzelców Karpackich, na miejsce gen. Stanisława Kopańskiego, którego Naczelny Wódz, gen. Kazimierz Sosnkowski, powołał do Londynu na szefa Sztabu Naczelnego Wodza. Poświęcił się przygotowaniom dywizji do dalszych działań na froncie. Osobiście nadzorował prace organizacyjne, szkolenia, odwiedzał podległe sobie oddziały, dużo czasu spędzał z żołnierzami, interesując się ich kłopotami. Dzięki temu zdobył zaufanie swoich podkomendnych, zarówno oficerów, jak i szeregowych żołnierzy. W połowie 1943 roku 3 Dywizja Strzelców Karpackich gen. Ducha została włączona do II Korpusu Polskiego dowodzonego przez gen. Władysława Andersa. W grudniu II Korpus został przetransportowany na teren Włoch, gdzie zadaniem 3 DSK była obrona nad rzeką Sangro. W marcu 1944 roku gen. Anders dostał rozkaz przeprowadzenia natarcia na Monte Cassino i Piedimonte, przez zdobycie, którego, miała zostać otwarta droga do Rzymu. Od stycznia trwały nieustanne walki o Monte Cassino, ale dopiero w marcu alianci uznali je za twierdzę nie do zdobycia. 22 kwietnia II Korpus Polski objął rejon natarcia na klasztor ‒ twierdzę. Monte Cassino było bronione przez najlepsze oddziały niemieckie, które znajdowały się na froncie włoskim. Gen. Duch otrzymał zadanie opanowania grzbietu Massa Albaneta i zdobycie klasztoru Monte Cassino. W dniach od 11 do 18 maja 3 Dywizja Strzelców Karpackich zdobyła wzgórze 593, Massa Albaneta, a następnie klasztor. 18 maja o godz. 9.50 12 Pułk Ułanów Podolskich, wchodzący w skład 3 DSK, dowodzony przez ppor. Kazimierza Gurbiela, zajął ruiny klasztoru na Monte Cassino i wywiesił na nich proporczyk pułkowy. Wkrótce na murach opactwa pojawił się biało-czerwony sztandar, a obok niego brytyjska flaga. Po południu na wzgórzu odegrany został Hejnał Mariacki. Gen. Duch, jako dowódca oddziału, był cały czas wśród walczących żołnierzy. Melchior Wańkowicz przypomniał taką sytuację: „ Wspina się między zależyskami nękanymi ogniem [gen. Duch]. Jeśli żyję dotąd, to chyba, dlatego, że jestem «duchem» - uśmiechnął się(…). Generał Duch stanął na górze (…). Z dołu patrzą spośród kamieni dziesiątki oczu. Gwizdnął pocisk, zaraz potem drugi. Panie generale, kryć się… ‒ Panie generale, stąd proszę mówić … Zatoczył ręką: ‒ Jak toporem musimy odciąć klasztor – rozumiecie? Idzie dalej. To już 4 baon. Pod nogami w szczelinach dyszą życia ludzkie”. Po latach gen. Duch napisał: „(…) z ciężkim sercem wchodził żołnierz Korpusu do bitwy o Monte Cassino i stąd rodziła się szczególna zaciętość w bitwie, często granicząca z pogardą śmierci. Na ruinach klasztoru, załopotał sztandar biało-czerwony i poleciała w świat dumna wieść, że Polacy zdobyli Monte Cassino. Wiadomość ta podniosła na duchu rodaków walczących w kraju (…)”. Kilka dni po zdobyciu Monte Cassino wojska alianckie przełamały linię Gustawa w całym pasie natarcia. 30.06.1944 r. 3 Dywizja Strzelców Karpackich pod dowództwem gen. Ducha sforsowała rzekę Chienti, opanowując Castelfidardo i Osimo, brała udział w walkach o Ankonę, a następnie w przełamaniu „linii Gotów”. W listopadzie dywizja wyróżniła się w czasie walki o zdobycie Monte Fortino i Monte Piano. Następnie generał Duch otrzymał zadanie udziału w bitwie o Bolonię. 3 Dywizja Strzelców Karpackich przełamywała pozycje niemieckie nad rzekami Senoi i Santarno. Zdobyto wtedy Castel Bolognese, Imola, Castel S. Pietro. 21 kwietnia 1945 r. dywizja gen. Ducha po ciężkich walkach zdobyła Bolonię. Po zakończeniu Kampanii Włoskiej, dnia 1 czerwca 1945 roku gen. Duch otrzymał awans na generała dywizji. Za zasługi wojenne został odznaczony przez Naczelnego Wodza, gen. Sikorskiego, Krzyżem Orderu Wojennego Virtuti Militari klasy III. Jesienią 1946 roku gen. Bronisław Duch wrócił do Wielkiej Brytanii, gdzie w 1947 został zdemobilizowany i osiedlił się w Londynie. Po wojnie nadal dowodził 3 Dywizją Strzelców Karpackich, która wchodziła w skład Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia. W wolnych chwilach opisywał przebieg działań wojennych. Jego publikacje zamieszczane były na łamach prasy: „Polska Walcząca”, „Dziennik Polski”, „Odsiecz” oraz „Goniec Karpacki”. Działał także w środowisku kombatanckim ‒ Związku Grenadierów i Związku Karpatczyków, utrzymując bliską więź ze swoimi podkomendnymi z okresu wojny. Redagował książkę pt. „Wykonać 4444”, która została wydana w Londynie. Zmarł w tym mieście 9 października 1980 roku. Zgodnie ze swoją wolą został pochowany wśród swoich poległych żołnierzy, obok gen. Władysława Andersa i gen. Józefa Gawliny – biskupa polowego Polskich Sił Zbrojnych, na polskim cmentarzu wojskowym pod Monte Cassino.

Za swoje zasługi wojenne został odznaczony:

Krzyżem Złotym Orderu Wojennego Virtuti Militari (1940), Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari, Krzyżem Niepodległości, Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, Krzyżem Walecznych – czterokrotnie, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami, Złotym Krzyżem Zasługi, Military Cross (Wielka Brytania), Krzyżem Wojennym Waleczności Wojskowej (Włochy) oraz Medalem Międzysojuszniczym (Włochy).

Oprac. Dominika Słomka, FN Lublin

Źródło:

1. Z. Mierzwiński, Generałowie II Rzeczypospolitej, Warszawa 1990.

2. G. F. Cholewczynski, Rozdarty naród, … 2013.

3. Polski czyn zbrojny w II wojnie światowej. Walki formacji polskich na zachodzie 1939-1945, Warszawa 1981.

4. P. Molska, Bronisław Duch – generał spod Monte Cassino, [dostęp on-line: 31.03.2014]
     http://www.zsg.bialystok.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=801:bronisaw-duch-genera-z-pod-monte-cassino&catid=35:znani-i-nieznani&Itemid=21