Henryk Vogelfänger (1904-1990)

Henryk Vogelfänger, po wojnie Henry Barker, ps. Tońko (1904-1990)

            Urodził się 4 października 1904 roku we Lwowie w spolonizowanej rodzinie żydowskiej. Był pierwszym dzieckiem Samuela i Berty. Miał młodszą, aż o 19 lat, siostrę Leontynę. Ukończył VI Gimnazjum we Lwowie, następnie prawo na Uniwersytecie Jana Kazimierza. W 1932 roku zdał egzaminy rygoryzalne i uzyskał stopień doktora praw. W tym samym czasie, po ukończeniu studiów, odbył 2-letnią aplikację adwokacką. Przez 4 lata pracował w syndykacie gminy miasta Lwowa. W 1935 roku zdał egzamin adwokacki. Otworzył własną kancelarię. Został też syndykiem Miejskiego Zakładu Gazowego we Lwowie.

            W 1933 roku nawiązał współpracę ze spikerem radiowym Kazimierzem Wajdą. Stworzyli razem słuchowisko „Wesoła Lwowska Fala”. Początkowo skecze pisał dla nich Wiktor Budzyński, później Vogelfänger sam je przygotowywał. Duet Tońko-Szczepek (Kazimierz Wajda) zdobył ogromną popularność. Aktorzy odgrywali role lwowskich batiarów. Wkrótce „Wesoła Lwowska Fala” stała się najpopularniejszą audycją radiową w przedwojennej Polsce i jedną z najpopularniejszych w całej historii polskiego radia. Mieli ponad 6 milionów stałych słuchaczy. Podobno w czasie, gdy w radiu nadawano tę audycję, pustoszały lwowskie ulice.

Cała „Wesoła Lwowska Fala”, będąca składanką monologów i skeczów, była swoistego rodzaju zwierciadłem odbijającym specyficzny klimat Lwowa, tego miasta-bukietu splecionego z różnobarwnych języków, kultur i obyczajów, zadzierającego nosa z racji swej niedawnej stołeczności (stolica Galicji, Lodomerii i Wielkiego Księstwa Krakowskiego, czyli — jak powiadali nasi radiowi bohaterowie — stolica Golicji, Głodomerii i wielkiego świństwa krakowskiego) - pisze Jerzy Janicki. 

Aktor zagrał również w trzech przedwojennych filmach komediowych: „Będzie lepiej” (1936), „Włóczęgi” (1938-1939)oraz „Serce batiara”, który, nagrany w 1939 roku, zaginął w pierwszych dniach wojny i nigdy jednak nie wszedł na ekrany.

We wrześniu 1939 roku, po ewakuacji ze Lwowa, „Szczepko” i „Tońko” znaleźli się w Rumunii. W tamtejszej YMCA (z ang. Young Men's Christian Association – Związek Chrześcijańskiej Młodzieży Męskiej), począwszy od 14 listopada, dawali koncerty dla uchodźców. Przyciągali tłumy. Do lutego 1940 roku wystąpili tam 56 razy – zarówno dla cywilów, jak i przebywających w obozach internowania żołnierzy. Następnie przedostali się przez Jugosławię i Włochy i zatrzymali na granicy włosko-francuskiej. We Francji wówczas powoli formowała się polska armia. Tam w Modenie powstała Polska Czołówka Teatralna WP „Lwowska Fala”. Aktorzy z Lwowa dali we Francji 36 koncertów. Gdy w czerwcu generał Maczek otrzymał rozkaz rozformowania jednostki, większość jego żołnierzy próbowała dostać się do Wielkiej Brytanii. Tak samo postąpili artyści z „Lwowskiej Fali”. Dostali się na statek płynący do Szkocji. Jeszcze w tym samym miesiącu dopłynęli tam. Objeżdżali wszystkie miejsca, gdzie żyli Polacy, i wystawiali dla rodaków swoje przedstawienia. W 1942 roku znaleźli się w strukturach Pierwszej Dywizji Pancernej dowodzonej przez generała Maczka, która wspierała aliantów w okrążaniu armii niemieckiej, a następnie w pilnowaniu porządku narzuconego podbitym Niemcom. W tym czasie artyści dali ponad 800 koncertów, a ostatni 17 listopada 1946 roku w szpitalu wojskowym w Wielkiej Brytanii. Łącznie nagrali 70 płyt. Gdy w czerwcu 1947 roku rozformowano dywizję generała Maczka, a żołnierzy wysłano do domu, „Szczepko” i „Tońko” spotkali się po raz ostatni. Nie mogli pojechać do swojego rodzinnego Lwowa, ponieważ ten nie należał już do Polski. Kazimierz Wajda zdecydował wrócić na stałe do Ojczyzny i do pracy w Polskim Radiu. Tońko pozostał na emigracji. Początkowo w Wielkiej Brytanii. W 1947 lub 1948 roku wziął ślub z Wandą z Berezów. W 1950 roku wyjechali do Johannesburga, a w 1960 Tońko powrócił do Wielkiej Brytanii. Jego druga żona (po raz pierwszy był żonaty we Lwowie) zmarła w 1963 roku. Mieli razem jednego syna – urodzonego w 1955 Anthony’ego Barkera, przyszłego dziennikarza Reutersa. Vogelfänger w Republice Południowej Afryki pracował w college’u jako nauczyciel łaciny i podstaw prawa konstytucyjnego. W tym czasie przyjął nazwisko Barker – od swoich przyjaciół, lekarzy i filantropów z Afryki Południowej, działających przeciw systemowi apartheidu. Latem 1989 roku powrócił do Polski.

Zmarł 6 października 1990 roku w szpitalu w Warszawie. Urna z prochami została przewieziona do Londynu. Henryk Vogelfänger spoczywa na cmentarzu Chiswick New Cemetery.

 Oprac. Katarzyna Maciąg, FN Lublin

Źródła:

Redzik A., Tońko, [dostęp on-line: 21.20.2014] www.cracovia-leopolis.pl/index.php?pokaz=sylwetki&id=1665

Janicki J., Szczepcio i Tońcio, [dostęp on-line: 21.20.2014] www.lwow.com.pl/przekroj/szczepcio.html

Szycht A., Kto dziś spełni rolę Szczepcia i Tońcia?, [dostęp on-line: 21.20.2014] kresy24.pl/41027/kto-dzis-spelni-role-szczepcia-toncia

Redzik A., Vogelfänger Henryk, [dostęp on-line: 21.20.2014] www.sztetl.org.pl/pl/article/szczekociny/12,cmentarze/38524

Baciar na wygnaniu, [dostęp on-line: 21.20.2014] www.historia.uwazamrze.pl/artykul/1096119.html?print=tak&p=0

Henryk Vogelfänger, [dostęp on-line: 21.20.2014] http://literackiekresy.blogspot.com/2014/10/henryk-vogelfanger.html